[གནད་བསྡུས།] བརྩམས་སྒྲུང་《ཝ་ནག་ལུང་པ་》ནི་བརྗོད་བྱ་དགོངས་པའི་ཆ་ནས་བརྩམས་སྒྲུང་《ར་ལོ་》ལས་ལེགས་པར་མཐོང་རུང་། མིག་སྔར་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་པའི་སྡེ་ཡིས་བབ་འོས་འགྲིག་ཆགས་ཀྱི་ཉམས་ཞིབ་ཐུབ་མེད་ལ། གལ་ཏེ་བརྩམས་སྒྲུང་དེ་ཉིད་ཀྱི་དགོངས་པ་སྔོག་འདོན་དགོས་ཚེ། འོལ་སྤྱི་ཙམ་གྱིས་བརྩམས་ཆོས་གང་དེའི་ནང་དོན་རགས་པ་རེ་གླེང་བ་ལས། མཛེས་རྟོག་གི་རོ་བྲོས་གཏམས་ཤིང་སྒྱུ་རྩལ་རྩིས་ཀྱིས་ཟིན་པའི་བརྩམས་སྒྲུང་མཚན་ཉིད་པ་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་རྩལ་དུ་བཏོན་ནས་དཔྱད་པ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེན་དུ་གྱུར་ཡོད་དོ། །དེ་བས་རྩོམ་རིག་“ཕྱི་རོལ་ཞིབ་འཇུག་”དང་“རྩོམ་རིག་ནང་རོལ་ཞིབ་འཇུག་”ཅེས་པའི་རྣམ་དབྱེ་གལ་ཆེན་དེ་ཉིད་ལས། རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་གང་ཞིག་གི་ནང་དོན་དུ་གྱུར་པའི་རྩོམ་རིག་ཕྱི་རོལ་ཞིབ་འཇུག་ཁོ་ནར་གཞོལ་ཚེ། རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་རྣལ་མ་ཞིག་ཏུ་འགྲོ་དཀའ་བས། བརྒྱ་ལ་《ཝ་ནག་ལུང་པའི་》ཁྱད་ཆོས་དང་རིན་ཐང་ལ་ཚུལ་བཞིན་འདེང་འཇོག་གནད་སྨིན་དོན་གནས་ཤིག་ཐུབ་དགོས་ཚེ། གཅིག་ནས་ཐོག་མར་སྒྲུང་ཐུང་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚོན་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་གསང་གནད་ཀུན་ལ་ཆུ་དྭངས་རྡེའུ་ལྟ་བུའི་གསེད་བཀྲོལ་བྱ་རྒྱུ་ནི་གཡོལ་ཐབས་བྲལ་བའི་ལས་སུ་གྱུར་པ་དང་། དེ་ཡིས་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཡི་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ནི་འདི་དང་དེའོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་དུ་དབྱུང་བར་རྔོ་ཐོགས་པ་དང་། དེས་ཀྱང་སྒྲུང་འདིའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་དུ་གྱུར་པའི་དགོངས་པ་བདེ་བླག་ཏུ་རྙེད་པ་ལ་དགེ་བོགས་མི་དམན་པ་ཐོན་པ་བཅས་ཀྱི་ཕན་རླབས་ཆེན་པོ་ལྡན་པར་སྣང་ངོ་། །

　　[གནད་ཚིག] ཝ་ནག་ལུང་པ། བརྩམས་སྒྲུང་། མཚོན་ཐབས། སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག

　　——————————————————————————————————————

　　གླེང་གཞི།

　　དེ་ཡང་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་གི་རིན་ཐང་སྔོག་འདོན་བྱེད་པའི་སྔོན་འགྲོ་ལ་བརྩམས་ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚོན་ཐབས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་ཀློག་པ་པོའི་མཛེས་རྟོག་གཉིས་ཡ་མ་བྲལ་པའི་སྒོ་ནས་དཔྱད་པ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེའོ། །དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་གི་མཛེས་རྟོག་གི་མྱོང་རོལ་ནི་རྩོམ་པ་པོ་དང་ཀློག་པ་པོ་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་བཞིན་ཡོད་པས། རྩོམ་པ་པོའི་མྱོང་རོལ་དང་ཀློག་པ་པོའི་མྱོང་རོལ་གཉིས་ནི་རྩོམ་རིག་མྱོང་རོལ་གྱི་མཐོང་སྣེའམ་རྒྱུད་རིམ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ལས་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཡིན་ཏེ།ཏུ་ཧྥུ་ཎས་(Dufrenne,1910-1995)“སྒྱུ་རྩལ་པ་རང་ཉིད་ལ་མཛེས་རྟོག་གི་ཉམས་མྱོང་ཡོད་པ་མ་ཟད། སྒྱུ་རྩལ་པས་གསར་དུ་བྱེད་པའི་གོ་རིམ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་དེའང་མཛེས་ཚོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་ལམ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་ནོ་”[①] ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ལ་མཚོན་ན། རྩོམ་པ་པོས་གསར་དུ་རྩོམ་པའི་གོ་རིམ་དང་འབྲེལ་བའི་མཛེས་རྟོག་གི་མྱོང་བ་[②]དང་། ཀློག་པ་པོས་ཀློག་པའི་གོ་རིམ་དང་འབྲེལ་བའི་མཛེས་རྟོག་གི་མྱོང་བ་གཉིས་ཡོད་པས། རྩོམ་པ་པོས་ཐོག་མར་ནང་དོན་གདམ་གསེས་དང་། བར་དུ་རྣམ་པ་བློས་བསླངས། ཐ་མ་སྐད་ཆའི་ལམ་ནས་དེ་དག་མཚོན་དགོས་རུང་། ཀློག་པ་པོས་ནི་ཐོག་མར་སྐད་ཆ་ལ་བརྟེན་ནས་རྣམ་པ་ལ་རོལ་མྱོང་དང་། མཐར་དེ་ཡི་དགོངས་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས། སྔ་མ་ནི་གསར་རྩོམ་གྱི་གོ་རིམ་སྟེ། རྩོམ་པ་པོའི་དགོངས་པའམ་རྟོག་པའི་ཚོར་འདུ་ཕྲ་མོ་ཇི་སྙད་ཅིག་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ཕབ་པའི་གོ་རིམ་དང་། ཕྱི་མ་ནི་ཀློག་པ་པོའི་རོལ་མྱོང་གི་གོ་རིམ་སྟེ། ཡི་གེའི་སྨྱན་བྱེད(语言媒介)དང་། རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་སྒྱུ་རྩལ་ལས་བརྗོད་བྱ་དོན་གྱི་ནང་དོན་ལ་འཇུག་པའི་གོ་རིམ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། གོ་རིམ་གཉིས་ཀའི་ཁྲོད་དུ་མཛེས་རྟོག་མྱོང་རོལ་ནི་ཟས་ལ་ཚྭ་ཡི་བྲོ་བ་སྟེར་བ་ཇི་བཞིན་འདུས་ཡོད་དོ། །

　　༡ རྩོམ་པའི་གོ་རིམ། བརྗོད་བྱ་གདམ་གསེས། རྣམ་པ་བློས་བསླངས། ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྤེལ་བ།

　　༢ ཀློག་པའི་གོ་རིམ། ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་བཀླགས་པ། འཆར་སྒོའི་རྟོག་པ་གློད་པ། བརྗོད་དོན་བཟུང་བ།

　　དེ་བས་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཞིག་ལ་དཔྱད་དུས། གཙོ་བོར་བརྩམས་ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་དང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་རྒྱན་དུ་གྱུར་པའི་སྐད་བརྡའི་སྤེལ་སྟངས་དང་། སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ལ་དཔྱད་པ་བྱས་ཐོག གཞི་ནས་བརྩམས་ཆོས་གང་དེའི་དགོངས་པར་གྱུར་པའི་བསམ་བློའི་རིན་ཐང་དག་ཀྱང་གབ་པ་མངོན་ཕྱུང་གི་ཚུལ་གྱིས་ལྷང་ངེར་ཡོང་བ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཅིག་ཡིན་པ་ལས། ཁྱི་ལྟོགས་ཤ་ལ་རྔམ་པ་ལྟར་དུ། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་བརྩམས་ཆོས་གང་ཞིག་གི་བསམ་བློ་ནི་འདི་དང་བསྟན་དོན་ནི་དེའོ་ཞེས་རྩོམ་རིག་ཕྱི་རོལ་འབའ་ཞིག་ལ་འཇུག་པ་ནི། རྩོམ་རིག་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་ལ་ཁད་ཐག་ཇེ་རིང་དུ་འགྲོ་བ་དང་། ར་རྗེས་བསྙེགས་ནས་ལུག་ཁྱུ་འཚོལ་བའི་རྣམ་ཐར་ཇི་བཞིན་གནད་ལ་འཁེལ་བའི་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་སྟངས་ཤིག་ཏུ་འགྲོ་དཀའ་བ་དང་། ལྷག་པར་དུ་རྩོམ་རིག་ནི་སྐད་ཆའི་སྒྱུ་རྩལ་ཞིག་ཡིན་གཤིས། དེ་ཡི་འབབ་ས་གཙོ་བོ་ནི་སྐད་ཆའི་སྒྱུ་རྩལ་དང་། དེའི་བོགས་ནུས་ལས་ཐོན་པའི་མཛེས་རྟོག་ཡིན་པ་དང་། དེ་ཡི་རིན་ཐང་གཙོ་བོ་ཡང་སྐད་ཆའི་མཛེས་རྟོག་གི་ཐོག་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་དགོས་པས། རྩོམ་རིག་གི་ཁ་རིས་སྤུས་རིས་དངོས་ལ་མཇལ་མཁན་དག་གིས། རྩོམ་རིག་གི་ནང་དོན་འབའ་ཞིག་ལས་རྣམ་པ་ལ་དོ་སྣང་ཡེ་ནས་མི་བྱེད་པའི་དཔྱད་བརྗོད་པ་དག་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་རིགས་པས་སུན་ཕྱུང་དང་དབྱུང་གིན་ཡོད་དེ། ཝེ་ལི་ཁི(Welllek/韦勒克,1903-1995)ཡིས“རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་ལུགས་མཐུན་དོན་ལྡན་གྱི་འཇུག་ཡུལ་ནི་བརྩམས་ཆོས་རང་སྟེང་ལ་འགྲེལ་བཤད་དང་དབྱེ་ཞིབ་བྱ་རྒྱུ་ཡིན་རུང་། འདས་ཟིན་པའི་རྩོམ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ཀྱིས་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་ལ་དོ་སྣང་བྱས་པ་ཐལ་དྲགས་ནས། བརྩམས་ཆོས་རང་སྟེང་ལ་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་པ་ཤིན་ཏུ་ཉུང་ངོ་”[③] ཞེས་པ་ལྟར། 《ར་ལོའི་》ཞིབ་འཇུག་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་བོད་ཀྱི་མིག་སྔར་གྱི་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་འབྲས་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་། གཙོ་བོར་བརྩམས་ཆོས་རང་སྟེང་གི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཛེས་རྟོག་གི་རིན་ཐང་ལ་གསེད་བཀྲོལ་དང་དབྱེ་ཞིབ་བྱ་བར་མ་གཞོལ་བར། ནང་གི་འདུ་ཤེས་འཛིན་ལུགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ལ་ཐོན་པའི་ཕན་ནུས་སོགས་ལ་གཞོལ་ཆེ་བའི་སྣང་ཚུལ་བྱུང་དང་འབྱུང་བཞིན་འདུག དེ་བས་གཅིག་ནས་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་བྱ་བ་ལ་བརྩམས་ཆོས་རང་སྟེང་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ལ་དོ་སྣང་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཁ་ཚ་དགོས་གཏུག་གི་བྱ་བར་གྱུར་འདུག་པ་དང་། གཉིས་ནས་《ཝ་ནག་ལུང་པའི་》ནི་བརྗོད་བྱ་དོན་གྱི་དགོངས་པ་ཟབ་ཅིང་རླིང་བ་མ་ཟད། མིག་རྒྱང་ཆེས་ཆེར་ལྡན་པའི་བརྩམས་ཆོས་ལེགས་པོ་[④]ཞིག་ཏུ་མཐོང་ཞིང་། དགོངས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ཀྱི་ཐོག་ནས་མངོན་བཞིན་ཡོད་པས། གལ་ཏེ་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་མཛེས་པའམ་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ལ་སྣང་ཆུང་ཤོར་བའི་དཔྱད་པ་ནི་རྩ་བ་དོར་ནས་ཡལ་ག་འཚོལ་བའི་བྱེད་སྟངས་ལས་མ་འདས་པས། ཐོག་མར་མཚོན་བྱེད་དམ་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་དཔྱད་པ་ལ།

　　དང་པོ། བརྡ་རྟགས་ཀྱི་མཚོན་ཐབས།

　　སྤྱིར་ན་རྩོམ་རིག་ནི་སྐད་དང་ཡི་གེའི་སྒྱུ་རྩལ་ཞིག་ཡིན་རུང་། གལ་ཏེ་དེ་ནི་སྐད་དང་ཡི་གེས་གྲུབ་པའི་ཚིག་ངོས་ཀྱི་གོ་བ་ཙམ་ལས་འདའ་མེད་ཚེ། སྒྱུ་རྩལ་མཛེས་རྟོག་གིས་ཕྱུག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཏུ་འདོད་དཀའ་འོ། །དེ་བས་རྩོམ་རིག་ནི་གཅིག་ནས་སྐད་དང་ཡི་གེའི་སྒྱུ་རྩལ་དམིགས་སུ་བཏོན་ནས་གྲུབ་པ་ཞིག་དང་། གཉིས་ནས་རྩོམ་པ་པོའི་སོ་སོའི་འཆར་སྒོ་རྒོད་མིན་དང་། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་བློ་སྦྱོང་ཟབ་མིན་བཅས་རྒྱུ་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གྲུབ་པའི་བརྩམས་ཆོས་ལའང་མཚོན་ཐབས་ལེགས་མིན་ཅི་རིགས་ཡོད་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་མི་རིགས་སོ་སོའི་འགྲོ་འདུག་ཉལ་ཆག་གི་བྱ་བྱེད་ཁྲོད་ཀྱི་་བརྡ་རྟགས(Symbol/符号)བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་དེ་ཡང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་ཐབས་དམིགས་བསལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་དོ། །དེ་ལྟར་མིའི་རིགས་ཀྱང་བརྡ་རྟགས་མང་པོ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཟང་ཟིང་གི་སྤྱི་ཚོགས་འདིར་འཚོ་ཞིང་གནས་པས། བརྡ་རྟགས་ཀྱི་ངོ་བོ་དང་སྣང་ཚུལ་ལ་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་པར་བརྡ་རྟགས་རིག་པ་(Semiology/符号学)འཕེལ་སྐྱེད་བྱུང་བ་དང་། བརྡ་རྟགས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ནས་མཐོང་དང་མཐོང་དུ་ཡོད་པར་གྱུར་ནས། གཞི་གྲུབ་རིང་ལུགས་(Strcturalism/结构主义)ཀྱི་བསམ་བློའི་ཆུ་ལུད་ཐོག་ཏུ་བརྡ་རྟགས་ཀྱི་ལམ་ནས་རྩོམ་རིག་ལ་འཇུག་པའི་ལམ་སྲོལ་བཟང་པོ་ཡང་བྱུང་བ་ནི་རྩོམ་རིག་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཤེས་སུ་ཟད་དོ། །

　　གཞན་ཡང་། རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་སྐད་ཆ་ལས་འགོངས་པའི་གནད་ལ་ཉམས་ཞིབ་བྱེད་པའི་རྩོམ་རིག་མིའི་རིགས་རིག་པ(litery anthr opology文学人类学)སོགས་པའི་རིག་ཚན་དུ་མ་ཞིག་འཕེལ་སྐྱེད་བྱུང་དང་འབྱུང་གིན་འདུག་ཅིང་། དེ་དག་གིས་ཀྱང་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་སྐད་ཆ་ལས་འགོངས་པའི་བརྡ་རྟགས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ལ་ཉམས་ཞིབ་བྱེད་ཀྱིན་འདུག་གོ །དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་ནི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་སྐད་དང་ཡི་གེ་ལས་ཡོངས་སུ་འགོངས་པས། རྩོམ་རིག་མཁས་དབང་ཨེ་པོ་ར་མུའུ་ས་(艾布拉姆斯/Abrams,1912-2015)ཡིས“ང་ཚོའི་ལུས་པོའི་རྣམ་འགྱུར་དང་ལག་བརྡ། ང་ཚོས་སྲུང་རྩི་བྱེད་བཞིན་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཡུལ་སྲོལ་དང་གུས་ལུགས། ལུས་ལ་གྱོན་པའི་གོས་དང་བཏགས་པའི་རྒྱན། དེ་བཞིན་བཀོད་སྒྲིག་བྱས་པའི་གསོལ་མཆོད་དང་སྟོན་མོ། འདུག་སའི་ཁང་པ་དང་ཨར་སྐྲུན་སོགས་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་ནང་དོན་གང་རུང་ཞིག་བརྒྱུད་སྒྲོག་བྱེད་བཞིན་ཡོད་”[⑤] ཅེས་པ་ལྟར། བརྡ་རྟགས་དང་མིའི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་བ་ནི་ཏིལ་དང་ཏིལ་མར་གྱི་ཚུལ་དུ་གནས་པ་ཡོད་པ་ནི་མངོན་སུམ་མྱོང་བས་གྲུབ་པ་འདི་ལགས་པས། བརྡ་རྟགས་རིག་པའི་མཁས་དབང་ཁཱ་ཤིར་(Cassirer/卡希尔,1874-1945)ལགས་ཀྱིས་“མི་ནི་ཆིག་རྐྱང་གི་ཕྱི་རྣམ་བེམ་པོའི་འཇིག་རྟེན་ཙམ་དུ་འཚོ་བ་རོལ་མེད་པར། བརྡ་རྟགས་སྣ་ཚོགས་པས་གྲུབ་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འཚོ་བ་རོལ་ཡོད་དེ། སྐད་ཆ་དང་། ལྷ་སྒྲུང་། སྒྱུ་རྩལ། ཆོས་ལུགས་སོགས་ནི་བརྡ་རྟགས་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡིན་ནོ་”[⑥] ཞེས་ཁ་གསལ་སྒོས་བསྟན་གདའ་འོ། །

　　གང་ལྟར་རྩོམ་རིག་མིའི་རིགས་རིག་པ་དང་བརྡ་རྟགས་རིག་པ་གང་ཞིག་ཡིན་རུང་། གཙོ་བོར་རྩོམ་རིག་གི་གནས་སྐབས་སམ་བརྡ་ཡུལ་(语境)གྱི་སྐད་ཆ་ལས་ཡོངས་སུ་འདའ་འགོངས་བྱས་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་དོན་གནད་དག་ལ་ཉམས་ཞིབ་བྱེད་པ་ནི་གཅིག་མཚུངས་སུ་སྣང་བས། རྩོམ་རིག་གི་རྗོད་བྱེད་སྐད་ཆ་དང་ཚིག་རྒྱན་གྱི་ཐབས་རྩལ་ལས་གཞན་དུ་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་དུ་བྱུང་བའི་མི་སྣ་དང་། ཁོར་ཡུག དོན་རྐྱེན། ཡོ་བྱད། སེམས་འགྱུར་སོགས་གང་དང་གང་ཞིག་ཡིན་རུང་། རིག་གནས་ཀྱི་རྣམ་པ་དང་གྲུབ་ཆ་འབའ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། དེ་དག་གི་མཚོན་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་བརྡ་རྟགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། ཁ་ན་ཏའི་རྩོམ་རིག་མིའི་རིགས་པ་སྨྲ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་ཕོ་ཡ་ཐོ་སི་(Poyatos, 波亚托斯)ལགས་ཀྱིས“དོན་བརྗོད་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ནི་བརྡ་རྟགས་མང་པོས་གྲུབ་ཅིང་། བརྡ་རྟགས་དེ་དག་ནི་རྩོམ་པ་པོའི་མངོན་སུམ་གྱི་འཚོ་བར་གཞིར་བཅོལ་ནས་གྲུབ་པའི་རྟོག་བཏགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཆེན་མོ་ཞིག་ཡིན་ནོ”[⑦]ཞེས་གསུངས་ཤིང་། ཁོང་གིས་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་རི་ར་བ་ཁང་ཁྱིམ་དང་། ཐོན་སྐྱེད་གཉེར་སྟངས། གོས་གྱོན་སྟངས། རྒྱན་འདོགས་སྟངས། ཁྱིམ་གྱི་ཡོ་བྱད་སོགས་ཀྱང་སྐད་ཆ་ལས་འདའ་འགོངས་བྱས་པའི་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ནང་དོན་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་འདོད་པས། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་རུ་ཡང་སྐད་ཆ་ལས་ཡོངས་སུ་འདའ་འགོངས་བྱས་པའི་མི་སྣའི་གཏམ་སྦྱོར་དང་། བྱ་བྱེད། ཁོར་ཡུག དངོས་པོ་བཅས་པའི་གནད་མང་པོ་ཞིག་ནི་རྩོམ་པ་པོས་མཚོན་ཐབས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱས་འདུག་པ་དེས། རྩོམ་པ་པོའི་བསམ་བློ་མཚོན་པ་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཛེས་རྟོག་སྟོན་པ་ལ་རྔོ་མི་དམན་པ་ཐོགས་འདུག་ཅིང་། ལྷག་པར་དུ་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ལས་མངོན་པའི་ཝ་ནག་ལུང་པ་དང་། རྩྭ་ར་པདྨ་སྟོང་ལྡན། མི་སྣ་ཕན་ཚུན་བར་གྱི་ཁ་མཚར། ལྷ་སར་ཆོས་མཇལ་དུ་སོང་ཚུལ། སྒྲུང་གི་སྨད་ནས་ཐོན་པའི་འདྲུད་འཐེན་འཕྲུལ་འཁོར། རྒྱུ་རྙིང་ཉོ་བའི་ཉེན་རྟོག་པ། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་རྟ་སྒ་དང་ཁྱི་རྒན། དར་ལྕོག་སོགས་དམིགས་བསལ་རང་བཞིན་གྱི་བྱ་བྱེད་དང་། དངོས་པོ་དག་གིས་རྩོམ་པ་པོའི་དགོངས་པ་མཚོན་པ་ལ་དགེ་བོགས་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་ཐོན་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། སྒྲུང་གི་མགོ་མཇུག་གཉིས་ཀ་ལས་ལབ་རྩེ་དང་དར་ལྕོག་ཐོན་ཡོད། སངས་རྒྱས་ཚང་རྫོང་དུ་སྤོས་པའི་ལམ་ནས་ཉེན་རྟོག་པས་ལམ་བཀག་ནས་རྒྱུ་རྙིང་བཙོང་རྒྱུ་ཡོད་མེད་དྲིས་པ་དང་། ཀླུ་སྒྲོན་གྱིས་རྟ་སྒ་བཙོང་འདོད་རུང་ཁྱི་རྒན་བཙོང་མི་འདོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྟ་སྒ་བཙོང་མི་འདོད་པའི་སེམས་ཁམས་སོགས་བྲིས་པ་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་ཀྱི་དགོངས་པ་མཚོན་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་བརྡ་རྟགས་འབའ་ཞིག་ཡིན་པར་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཁཱ་ཤིར་(Cassirer/卡希尔,1874-1945)གྱིས“སྒྱུ་རྩལ་ནི་མངོན་སུམ་ལ་ལད་ཟློས་བྱས་པ་ཙམ་མིན་པར། མངོན་སུམ་གསར་དུ་རྟོག་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ”[⑧] ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་དུ། གོང་བསྟན་གྱི་གནས་ཚུལ་དག་ནི་རྩོམ་པ་པོས་གང་བརྗོད་པའི་འདོད་པའི་བསམ་བློའམ་སྒྲུང་འདིའི་ནང་དོན་ཡིན་པ་མ་ཟད། རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་སྒྱུ་རྩལ་ལ་གྱུར་པའི་མཚོན་ཐབས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུ་ཁོ་བོ་ཅག་གིས་སྨྲའོ། །

　　དེ་ཡང་“བརྩམས་སྒྲུང་དང་རིག་གནས་གཉིས་ནི་ཆུ་དང་འོ་མ་འདྲེས་པའི་ཚུལ་ཅན་ཏེ། ཕན་ཚུན་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་”[⑨]ཞིང་། རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་དུ་བྱུང་བའི་དངོས་པ་བ་བྱ་བྱེད་དག་ནི་རིག་གནས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་འབའ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། དེ་དག་དང་སྤྱིར་བཏང་དངོས་པོའི་དབར་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་ནི། གཞན་སྡེའི་རྩོམ་རིག་གཞུང་ལུགས་ཁྲོད་དུ་ཡོད་པའི་དགོངས་པ་ཙམ་མིན་གྱི། བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ནས་མཐོང་བའི་གནས་ལུགས་ཤིག་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། སྤྱིར་བཏང་གི་སྤྲིན་པ་ནི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་མཚོན་བྱེད་ཅིག་ཡིན་རུང་། བོད་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་མང་པོ་ཞིག་ལས་མངོན་པའི་སྤྲིན་པ་ནི་དྲན་གདུང་མཚོན་བྱེད་ཅིག་ཡིན་པ་ལས། གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དང་འབྲེལ་བ་མེད་དེ།མི་ལ་རས་པས་མཛད་པའི་བླ་མ་དྲན་དྲུག་གི་མགུར་དུ། “བྲག་དམར་མཆོང་ལུང་ཤར་ཕྱོགས་ན། །ཆུ་འཛིན་སྤྲིན་དཀར་ལང་མ་ལིང་། །སྤྲིན་དཀར་པོ་ལྡིང་བའི་འོག་གཅིག་ན། །རྒྱབ་རི་གླང་ཆེན་འགྱིངས་འདྲའི་མདུན་ཞིག་ན། །མདུན་རི་སེང་ཆེན་འགྱིངས་འདྲའི་སྟེང་ཞིག་ན། །གནས་ཆེན་གྲོ་བོ་ལུང་གི་དགོན་པ་ན། །རྡོ་ཆེན་ཨ་མོ་ལི་ཀའི་ཁྲི་སྟེང་ན། །གདན་ཁྲི་སྙན་ས་ལེའི་པགས་སྟེང་ན། །དེ་ན་སུ་བཞུགས་སུ་མི་བཞུགས། །དེ་ན་སྒྲ་སྒྱུར་མར་པ་བཞུགས། །”[⑩]ཞེས་དང་། “ཤར་གངས་རི་དཀར་པོའི་རྩེ་མོ་ན། །སྤྲིན་དཀར་པོ་གནམ་ལ་བསྙེགས་འདྲ་བ། །དེ་མཐོང་བའི་མོད་ལ་བླ་མ་དྲན། །དྲིན་བསམས་ཤིང་བསམས་ཤིང་དད་པ་སྐྱེས། །སྤྲིན་དཀར་པོ་ལྡིང་བའི་ཤར་ཕྱོགས་ན། །འབྲོག་དགེ་ལྡན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་དེར། །མཚན་བརྗོད་པར་དཀའ་བའི་དྲིན་པོ་ཆེ། །ཕ་བློ་བཟང་གྲགས་པ་ཡབ་སྲས་བཞུགས”[11]ཞེས་པ་དང་། དེ་མིན་《སྤྲིན་གྱི་ཕོ་ཉ》སོགས་བརྩམས་ཆོས་མང་པོའི་ཁྲོད་ཀྱི་སྤྲིན་ནི་ཆར་ཆུའི་རླངས་པ་མཁའ་དབྱིངས་མཐོ་སར་འཕགས་པ་ཙམ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། མིའི་ནང་སེམས་ཀྱི་འགྱུར་བའི་གཟུགས་རྒྱན་ཟབ་མོ་ཞིག་ཡིན་པ་ལྟར། 《ཝ་ནག་ལུང་པ་》ལས་མངོན་པའི་བྱ་བྱེད་དང་དངོས་པོ་དག་ཀྱང་། རྩོམ་པ་པོས་སྒྲུང་གི་བསམ་བློ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཀོད་སྒྲིག་བྱས་པའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་དོ། །

　　དེ་ལྟ་ན། ལབ་རྩེ་དང་དར་ལྕོག་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདིའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཀར་བྲིས་ཡོད་པ་དང་། རྟ་སྒ་དང་ཁྱི་རྒན་ལ་བཟུང་བའི་སངས་རྒྱས་ཁྱོ་ཤུག་གཉིས་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་བྲིས་པ་སོགས་བོད་ཡུལ་གྱི་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཕྲ་མོའི་གཟུགས་རྒྱན་ནམ་བརྡ་རྟགས་ཤིག་ཏུ་སྣང་ཞིང་། སྤྱིར་བཏང་གི་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཕྲ་མོ་དག་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་བའི་སྒོ་གང་སར་ཡོད་རུང་། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཐོག་ནས་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཕྲ་མོ་དེ་དག་བརྩམས་ཆོས་བྱེ་བྲག་པ་ལས་སླར་ཡང་མངོན་ཡོང་དུས། རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཙམ་ལས་ཆེས་ཆེར་འདའ་འགོངས་བྱས་ནས། རིག་གནས་དེ་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་རྒྱན་དང་བསྡུས་བརྗོད་ཟབ་མོར་གྱུར་པའི་སྒྱུ་བརྩལ་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡིན་པ་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ལས་ཤིན་ཏུ་གསལ་ཏེ། དཔེར་ན། “སྒོ་ཕྱི་ཁྱིམ་ལ་བསྡད་ཡོད་མེད་མ་གཏོགས་བཟའ་མི་རྣམས་དང་ཁྱད་མེད་པར། ལོ་ངོ་དྲུག་བདུན་ཙམ་ལ་གཟུགས་དང་གྲིབ་མ་བཞིན་མཉམ་དུ་འགྲོགས་”[12]པའི་ཁྱི་རྒན་ནི་སྒོ་ཁར་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་ཙམ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་འཚོ་བའི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་དང་། ཁོང་ཚང་གི་འཚོ་བའི་བསྡུས་གཟུགས་ཟབ་མོ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་ཆོག་པས། དེ་ཉིད་བོར་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་འཚོ་བའི་གྲུབ་ཆ་དག་གྲ་ཆག་པ་དང་། གྲུ་ཉམས་པ་སོགས་འཚོ་བ་ཉམས་ཉེས་དང་རྒུད་པའི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བ་མཚོན་པའི་ཆུང་བྲིས་ཆེར་འགྱུར་གྱི་བརྡ་རྟགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་འདོད་དོ། །ལྷག་པར་དུ་སྒྲུང་ཐུང་འདི་ལས་བརྩམས་སྒྲུང་དང་རིག་གནས་དབར་དུ་མི་ཕྱེད་པའི་འབྲེལ་བ་ཟབ་མོ་ཡོད་པ་ནི་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་མངོན་སུམ་གྱི་གནས་ཚུལ་དུ་གྱུར་པ་མ་ཟད། བརྩམས་སྒྲུང་དང་རིག་གནས་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་མངོན་སྟངས་ཀྱང་བརྡ་རྟགས་སྣ་ཚོགས་པའི་ཐོག་ནས་མངོན་བཞིན་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ་བོ། །

　　གཉིས་པ། གཤིབ་བསྡུར་གྱི་མཚོན་ཐབས།

　　སྤྱིར་ན་གཤིབ་བསྡུར་ནི་ཐབས་ལམ་དམ་པ་ཞིག་སྟེ། འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་མཐོང་རྒྱ་སྐྱེད་པ་དང་། བློ་སྒོ་འབྱེད་པའི་གྲོགས་དན་བཟང་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། མིག་སྔར་རིག་ཚན་མང་པོ་ཞིག་གི་ཞིབ་འཇུག་གི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་དང་འགྱུར་བཞིན་ཡོད་པ་འདིའོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་“རྩོམ་རིག་གཤིབ་བསྡུར་རིག་པ་ཡང་རྩོམ་རིག་ཙམ་མ་ཟད། རིག་ཚན་དང་རིག་གནས་གཞན་པའི་མཐོང་སྣེ་མང་པོ་དང་། ལང་ཕྱོགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཐོག་ནས་རྩོམ་རིག་དང་འབྲེལ་བའི་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ལ་གསེད་བཀྲོལ་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་ ”[13] སྟབས། སྒྲུང་འདི་རུ་ཡང་གཤིབ་བསྡུར་ཐབས་རྩལ་གྱི་ནུས་པ་དང་རོགས་དན་ཐོབ་ཡོད་པ་ཤིན་ཏུ་གསལ་ཏེ། དཔེར་ན། སྒྲུང་འགོ་རུ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་ཁོར་ཡུག་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཚང་རྫོང་དུ་མ་སྤོས་པའི་དུས་ཡིན་པ་དང་། མཇུག་ཏུ་སླར་ཡང་ཝ་ནག་ལུང་པ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་ཡོད་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཚང་རྫོང་དུ་འཚོ་བ་མ་འཁྱོལ་བར་ཕྱིར་ཝ་ནག་ལུང་པར་ལོག་པའི་སྐབས་ཡིན་ནོ། །

　　ཐོག་མའི་ཝ་ནག་ལུང་པ་ནི《གླིང་སྒྲུང》དུ་བརྗོད་པའི་རྩྭ་ར་པདྨ་སྟོང་ལྡན་དང་། མཛེས་ཤིང་འབྱོར་ཕྱུག་ལྡན་པའི་རྩྭ་ཐང་སོགས་ཡིད་ལ་རང་དབང་མེད་པར་དྲན་པར་བྱེད་པའི་རྩྭ་ཐང་ཞིག་ཡིན་རུང་། སྒྲུང་མཇུག་གི་ཝ་ནག་ལུང་པ་ནི“ས་རྐོ་རྡོ་སློག་བྱས་ཏེ་ནག་རོག་གེར་ཡོད་ལ། ག་ས་གང་དུ་རྐོ་འཁོར་དང་ལྡུག་འཁོར། འདྲེན་འཁོར། འདྲུད་འཁོར་རྣམས་གྲོག་ཚོང་རྡོལ་བ་ཇི་བཞིན་ཟང་ཟིང་ལང་ལོང་བྱེད་པ་དང་། ལྡིར་སྒྲ་སྣ་ཚོགས་འབྲུག་སྟོང་དུས་གཅིག་ཏུ་གྲགས་པ་བཞིན་འདུག”[14]ཅེས་སྔོན་གྱི་ཝ་ནག་ལུང་པ་དང་། གཞུག་གི་ཝ་ནག་ལུང་པ་གཉིས་ཀྱི་གནས་སྟངས་ལ་གཤིབ་བསྡུར་བྱས་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཝ་ནག་ལུང་པའི་ཉག་གར་ཡོད་པའི་དར་ལྕོག་དང་ལབ་རྩེ་གཉིས་ཀྱང་སྒྲུང་གི་འགོ་མཇུག་གཉིས་ནས་གཤིབ་བསྡུར་བྱས་པས། ཐོག་མར་དར་ལྕོག་ལྷབ་ལྷོབ་ཏུ་གཡོ་བ་དང་ལབ་རྩེ་ཡང་ལྷུན་ཆགས་ཀྱིས་གནས་ཡོད་རུང་། མཐའ་མར་སྔོན་གྱི་གསོན་ཤུགས་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་ཉམས་ནས་གད་སྙིགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྣང་ཚུལ་བྲིས་ཤིང་། “ཡུལ་”གཅིག་གི་གནས་སྟངས་དེ་ཉིད་ལ་“དུས་”སྔ་ཕྱི་གཉིས་ཀྱི་ཁྲོད་ནས་འགྱུར་ལྡོག་གནམ་ས་ལྟ་བུ་ཤོར་བའི་ངང་ཚུལ་བྲིས་ཤིང་། དེས་ཀློག་པ་པོ་ལ་ཡིད་གདུང་གི་བག་ཆགས་ཟབ་མོ་འཇོག་གོ །

　　དེ་བཞིན། གཡུ་སྒྲོན་ཚང་རྫོང་དུ་སྤོས་མེད་པས“ཕྱུགས་ལས་ཐོན་རྫས་ཉོ་མི་དགོས་པར་མ་ཟད་བཙོང་རྒྱུ་ཡོད་ལ། ད་དུང་གཏོང་ཕོད་ཆེ་ན་གཞན་ལ་སྟེར་རྒྱུའང་ཡོད། དེའི་ཕྱིར་མོ་རྫོང་མཁར་ལ་ཡོང་ཐེངས་རེར་ཕུ་བོ་ཚང་ལ་ཤ་དང་མ་ཆུར་འོ་ཞོ་སོགས་ཁྱེར་ཡོང་བཞིན་འདུག ད་ཐེངས་ཀྱང་མོས་ལུག་གི་ཚང་ར་ཞིག་དང་། སྤྱི་རྒྱ་གཉིས་ཙམ་ཡོད་པའི་སྐམས་ཀྱི་ནང་ཁྲོལ་ཐུམ་ཞིག སྤྱི་རྒྱ་ལྔ་ཙམ་ཡོད་པའི་མར་རྡོག་ཅིག འགྱིག་ཤོག་ཁུག་མ་ནག་པོ་ཞིག་གི་ནང་ལ་ཆུར་བ་སྤྱི་རྒྱ་གསུམ་ཙམ། ཞོ་འགྱིག་ཟེའུ་གང་། འོ་མ་འགྱིག་དམ་གཉིས་བཅས་ཁྱེར་ཡོང་ཡོད་པ་མ་ཟད། ད་དུང་འཇམ་དབྱངས་དང་གཡང་འཛོམས་གཉིས་ཀར་ཁམས་འདྲི་རེ་བྱེད་ཞོར་ལྷ་རིས་སྐྱིད་དང་བཅས་པར་སོ་སོར་སྒོར་མོ་བཅུ་རེ་བྱིན་”[15]ཞེས་འཚོ་བ་འབྲོག་པར་སྐྱེལ་བཞིན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྲིང་མོ་གཡུ་སྒྲོན་ཚང་གི་འཚོ་བའི་ཆུ་ཚད་དང་། འབྲོག་ལས་དོར་ནས་རྫོང་ཐོག་ཏུ་སྤོས་པའི་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་འཚོ་བའི་ཆུ་ཚད་གཉིས་ནི་ཕན་ཚུན་གཤིབ་བསྡུར་བྱས་འདུག་པ་འདི་ལས་ཀྱང་། འབྲོག་པས་འབྲོག་ལས་དོར་མིན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྐྱོན་ཡོན་ལ་ངག་དང་ཡི་གེའི་འདུ་བྱེད་མང་པོ་ཞིག་ལ་མ་བརྟེན་པར། གཤིབ་བསྡུར་བྱས་པའི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོམ་པ་པོས་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དོན་དག་གསལ་རྗེན་ལྷང་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཀློག་པ་པོར་མཐོང་ཐོས་དྲན་རེག་སོགས་མངོན་སུམ་གྱི་ཡུལ་དུ་བསྟར་འདུག་པ་ནི་རྟོགས་སླའོ། །

　　གཞན་ཡང་། འཇམ་དབྱངས་ཐོག་མར་རྫོང་དུ་སླེབས་དུས་ཀྱི་དགའ་སྤྲོའི་སེམས་ཁམས་དང་ཕྱིས་སུ་ཁྱི་རྒན་རྐུ་ལ་ཤོར་རྗེས་ཀྱི་སེམས་སྡུག་གིས་མནར་བའི་གནས་སྟངས་སོགས་དངོས་བརྒྱུད་གང་རུང་གི་གཤིབ་བསྡུར་གྱི་ཐབས་ལམ་དུ་མ་ཞིག་སྤྱད་འདུག་ཅིང་། འདི་ཡིས་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ནང་དོན་མཚོན་པ་ལ་ཕྱར་བ་གྲུ་འདེགས་ཀྱི་ནུས་པ་ཆེན་པོ་ཐོན་ཡོད་པ་ནི་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་གནས་ཚུལ་དུ་འདུག་པ་མ་ཟད། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་ཀྱི་མཚོན་ཐབས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་པར་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ངེས་དོན་གྱི་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ལ་མཚོན་ན། རྩོམ་པ་པོའི་བསམ་བློ་དང་ཚོར་འདུ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་མོ་དག་ཐད་ཀར་སྟོན་རྒྱུ་མ་ཡིན་གྱི། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་ཐབས་གང་རུང་ཞིག་སྤྱད་དེ་ཤུགས་ཀྱིས་སྟོན་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །དེ་བས་ད་གཟོད་ཆོས་རྗེ་ས་པཎ་གྱིས་དྲང་པོ་བརྗོད་པ་དང་འཁྱོག་པོའི་བརྗོད་པའི་རྣམ་དབྱེ་ཕྱེས་ཤིང་། སྤྱིར་བཏང་གི་སྐད་ཆ་དང་རྩོམ་གྱི་རིགས་ཡིན་ཚེ་དྲང་པོ་བརྗོད་པ་ཤུགས་ཆེ་བ་དང་། སྒྱུ་རྩལ་རྩོམ་རིག་ལ་འཁྱོག་པོར་བརྗོད་པ་ཤུགས་ཆེ་བའི་རིགས་པའི་ཆོད་སྡོམ་གལ་བོ་ཆེ་དེ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་པས། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་རུ་གཤིབ་བསྡུར་མང་པོ་ཞིག་བྱས་འདུག་པ་དེ་ཡང་། རྩོམ་པ་པོའི་བསམ་བློ་དང་ཚོར་འདུ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་མོ་དག་ཐད་ཀར་མ་བརྗོད་པར། གཤིབ་བསྡུར་གྱི་ལམ་ནས་བསྟན་འདུག་པ་དང་། དེ་ཡིས་ཀྱང་འབྲོག་པའི་འབྲོག་ལས་དོར་བའི་གཏོལ་མེད་དང་འཁོས་ཞན་གྱི་རྣམ་པ་མཚོན་པ་ལ་ཕྱར་བ་གྲུ་འདེགས་ཀྱི་ནུས་པ་ཐོན་པ་བཅས་པའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་ཐབས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་གདའ་འོ་ཞེས་མགྲིན་པ་གཟེངས་སུ་བསྟོད་ནས་སྨྲ་བར་སྤོབས་སོ། །

　　གསུམ་པ། དོན་བསྐོར་བའི་མཚོན་ཐབས།

　　བརྩམས་སྒྲུང་གི་ཐོག་མའི་གཏམ་སྦྱོར་སྤེལ་བ་ནས་བཟུང་། མཐའ་མའི་བྱུང་རིམ་མཇུག་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་ཕྱིའི་དངོས་ཡོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དང་། ནང་སེམས་ཁམས་ཀྱི་བདེ་སྡུག དེ་བཞིན་མི་སྣའི་ཁ་བརྡ་བཅས་ཞིབ་བརྗོད་བྱས་ཤིང་། སྒྲུང་གི་མཇུག་ཏུ་སླེབས་དུས་ཝ་ནག་ལུང་པའི་གནས་ཚུལ་མངོན་གསལ་དོད་པོར་བརྗོད་འདུག་ཅིང་། དེ་ཉིད་ཚུལ་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་གྲོགས་དན་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་མཚོན་ཐབས་དམིགས་བསལ་བ་ལ་ 《མེ་ལོང་མའི་》བསྐོར་བའི་རྒྱན་གྱི་ནང་གསེས་དོན་བསྐོར་བ་བེད་སྤྱོད་བྱས་འདུག་སྟེ། དཔེར་ན། “ཀ་དམྦ་ནི་རྣམ་པར་རྒྱས། །ཀུ་ཊ་ཛོཏྐ་མ་རབ་གསལ། །ཀནྡ་ལྱ་ནི་རབ་ཏུ་བྱེ། །ཀ་ཀུ་བྷ་ཡང་གྱེས་པར་གྱུར། །ཅེས་ཤིང་གི་བྱེ་བྲག་ཐ་དད་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་དོན་རྒྱས་པར་གཅིག་ཀྱང་བརྗོད་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་རྣམ་པར་རྒྱས་དང་། རབ་ཏུ་གསལ། རབ་ཏུ་དབྱེ། གྱེས་པར་གྱུར་ཅེས་དོན་ཐ་དད་པས་བརྗོད་པས་དོན་བསྐོར་བའི་རྒྱན་ནོ”[16]ཞེས་པ་ལྟར། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཚང་རྒུད་པའི་ལམ་དུ་འཕྱན་པའི་གཏམ་རྒྱུད་འདི་ཉིད་བརྗོད་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་འདུག་སྟེ། དཔེར་ན། འབྲོག་ཁྱི་རྐུ་ལ་ཤོར་བ་དང་། མར་ཕྱུར་འོ་མ་རྫུན་མར་ཐོན་པ། ས་འགུལ་རྒྱུགས་པ། རྒན་པོ་འཇམ་དབྱངས་ཤི་བ། བུ་མོ་ལྷ་རིས་སྐྱིད་ས་འགུལ་གྱིས་བསད་པ་། འཚོ་བ་དབུལ་ཕངས་ཀྱིས་མནར་བ། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་འབྲོག་སར་གྱུར་པའི་ཝ་ནག་ལུང་པ་ས་རྐོ་རྡོ་སློག་བྱས་པ། ལ་ཁའི་དར་ལྕོག་འདམ་གྱིས་འབག་པ་སོགས་ཉམས་རྒུད་དུ་སོང་བའི་སྣང་ཚུལ་དུ་མ་ཞིག་དོན་བསྐོར་བའི་མཚོན་ཐབས་ལ་བརྟེན་ནས། རྩོམ་པ་པོས་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་བརྗོད་གཞི་གལ་ཆེན་དེ་ཉིད་གནད་གཅིག་ཏུ་དྲིལ་ནས་བསྟན་པ་འདི་ནི་རྩོམ་པ་པོས་བསམ་བཞིན་དང་བསམ་བཞིན་མ་ཡིན་ཇི་ལྟར་རུང་། 《མེ་ལོང་མའི་》དོན་སྐོར་བའི་རྒྱན་གྱི་མཚོན་ཐབས་ལེགས་པར་མཐོང་ཐུབ་ཅིང་། མཚོན་ཐབས་འདི་ཡིས་སྒྲུང་འདི་ལ་ཐོན་པའི་ནུས་པ་ནི་ཧ་ཅང་ཆེ་སྟེ། དཔེར་ན། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་གཞུང་ཤིང་ནི་ཝ་ནག་ལུང་པ་མ་ཡིན་པར། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་གནས་བབ་བརྗོད་པ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་སྣང་མོད།དོན་དུ་སངས་རྒྱས་ཚང་རྒུད་པའི་གནས་བབ་བརྗོད་པའི་ཞར་དང་ཞོར་ལ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་གནས་བབ་ཀྱང་མི་ལེགས་པའི་ཚུལ་མངོན་ཆུང་སྒོས་བསྟན་འདུག་ཅིང་། འདི་ཡིས་ཀྱང་བརྩམས་སྒྲུང་ལ་ཤུགས་བསྟན་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་དང་གབ་སྦེད་ཀྱི་མཛེས་པ་ཞིག་བསྣན་གདའོ། །དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། སྙན་གཞུང་《མེ་ལོང་མའི་》རྩ་བ་ལས། སྙན་ངག་མཛེས་པ་བྱེད་པ་ཡི། །ཆོས་རྣམས་རྒྱན་ཞེས་རབ་ཏུ་བརྗོད། །ཅེས་པ་ལྟར། བརྩམས་སྒྲུང་གང་རུང་ཞིག་གི་བརྗོད་བྱའི་དགོངས་པ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་མཛེས་པ་དང་། སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་ཐབས་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་གང་དེ་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཏུ་འགྱུར་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་གཙོ་བོར་གྱུར་ཡོད་པས། སྙན་གཞུང་《མེ་ལོང་མའི་》དགོངས་པའི་ཁྲོད་དུ། སྙན་ངག་ཙམ་མ་ཟད། བརྩམས་སྒྲུང་དང་ཟློས་གར་བཅས་པའི་རྩོམ་ལུས་དུ་མའི་བརྩམས་ཆོས་རྩོམ་པའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་མཚོན་ཐབས་མང་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི། སྙན་གཞུང་རང་ལ་མཇལ་ན་རྟོགས་ཐུབ་པ་མ་ཟད། སྙན་གཞུང་ལ་འཇུག་པ་ཡངས་པའི་མཁས་དབང་རྡོ་དགོན་གསང་བདག་རྡོ་རྗེས “སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་བརྩམས་སྒྲུང་སོགས་ཀྱི་ནང་དུའང་མི་སྣའི་གཟུགས་བརྙན་འགོད་པ་ལ་རིགས་རང་བཞིན་བརྗོད་པ་དང་། རྫས་རང་བཞིན་བརྗོད་པ་གཉིས་སྤྱད་ཆོག” [17]ཅེས་དང་། ཕྲ་མོའི་རྒྱན་འཆད་སྐབས་སུའང“རྒྱན་འདི་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་ལྟ་བུའི་ལྷུག་ཚིགས་སམ་དུམ་བུ་དག་ཏུ་གཞོན་ནུ་ཕོ་མོ་དུས་བཏབ་པ་སོགས་ཀྱི་བཀོད་པ་འབྲི་བ་ལ་སྤྱད་ན་ཤིན་ཏུ་འཚམ་པ་མིན་ནོ”[18]ཞེས་པ་སོགས་སྙན་གཞུང་《མེ་ལོང་མའི》རྒྱན་མང་པོ་ཞིག་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་གི་མཚོན་ཐབས་སུ་འགྲོ་ཚུལ་གསུངས་པ་ཡང་ཡང་ཐོས་ཤིང་དོན་ལའང་གནས་པའི་མཁས་པའི་གཏམ་འབའ་ཞིག་ཏུ་ཟད་རུང་། 《མེ་ལོང་མས་》མཚོན་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་རྩོམ་གཞུང་དག་ནི་ནུས་པ་ཉམས་ཤིང་སྤྱོད་སྒོ་མེད་པའི་གནའ་རྫས་ལྟ་བུའི་སྙན་ངག་ཙམ་གྱི་གཞུང་དུ་འདོད་པ་ནི། རྩོམ་རིག་ལ་འཇུག་པའི་བློ་ཁབ་མིག་ལས་དོག་ཅིང་། རིགས་པའི་འགྲོས་ནི་གནག་རྫི་ལས་སྐྱོ་བའི་རང་གི་དེ་ཉིད་དག་ཕྱི་རུ་བསྟན་པ་ཙམ་མོ། །

　　དེ་བས། རྩོམ་པ་པོས་བསམ་བཞིན་པ་དང་བསམ་བཞིན་མ་ཡིན་ཇི་ལྟར་རུང་། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ལ་མཚོན་ན། དོན་སྐོར་བ་ནི་མཚོན་ཐབས་དམིགས་བསལ་བ་ཞིག་གམ། སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་པ་ནི་ཁོ་བོ་ཅག་གིས་འདོད་པ་མ་ཟད། འདི་ལྟར་སྙན་གཞུང་《མེ་ལོང་མའི་》རྒྱན་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་བརྩམས་སྒྲུང་སོགས་སྙན་ངག་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་བརྩམས་ཆོས་གསར་རྩོམ་གྱི་མཚོན་ཐབས་སུ་འགྲོ་བའི་གནས་ལུགས་ཀྱང་ཞར་དང་ཞོར་དུ་རྟོགས་ཐུབ་པ་ཡིན་རུང་། རྩོམ་རིག་ལའང་“རྙིང་གཏོར་གསར་སྤེལ་”གྱི་ལས་འགྲོ་ཤག་ཤག་བྱེད་མཁན་དག་ཁྱི་ལ་སྐར་མ་བསྟན་པ་ལས་གཉིས་སུ་མེད་དོ། །

　　དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཕུགས་ཀྱི་ཁེ་ནི་མི་རྩི་བར་འཕྲལ་གྱི་རྩིས་གཏང་བ་ལ་ནི་ཀུན་ཏུ་འབད། ལེགས་པའི་སྲོལ་ནི་མི་འཛིན་པར་ཉེས་པའི་དཔེ་འདྲེན་པ་ལ་ནི་ཡིད་རབ་སྤྲོ། མཁས་པའི་གཞུང་ནི་མི་བསྲུང་བར་རྨོངས་པའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ལ་ནི་རྟག་པར་བྲེལ། རང་གི་ནོར་བུ་ནི་ཚུལ་བཞིན་མི་བསྲུང་བར་གཞན་གྱི་འཆིང་བུ་ལེན་པ་ལ་ནི་རབ་ཏུ་མོས། རང་གཞུང་མི་ཤེས་རུང་གཞན་གཞུང་རྟོགས་པའི་ཁུལ་འཛིན་པ་ལ་ནི་བག་མི་ཚ་བ་སོགས་ནི་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་ཕྲིན་ལས་སྤྱི་དང་། སྒོས་སུ་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་བྱ་བཞག་འཕེལ་སྐྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པའི་བྱ་བ་ཞིག་མིན་གྱི། གནོད་པར་བྱེད་གེགས་དང་བར་དུ་གཅོད་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པས། བོད་རང་ལ་ད་ཡོད་ཀྱི་རྩོམ་རྒྱུན་བཟང་པོ་ཇི་སྙེད་དག་འདོར་རྐྱང་ཁོ་ནར་མི་བྱེད་པར། ཕྱིའི་ཡུལ་དུས་འཕེལ་འགྱུར་དང་ཁ་ཕྱོགས་ལ་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་རྩོམ་སྲོལ་ལ་སྤང་བླང་འཇོག་ལེན་དང་དགེ་སྒྲུབ་གནོད་སྤང་གི་བླང་དོར་གོ་འཛོལ་བྱ་བ་སོགས་ནི་ངེས་ཤེས་འདྲེན་རྒྱུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་དུ་ཆེ་ཞིང་། ལྷག་པར་དུ་རང་རྩོམ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་མེད་པའི་ལ་ཁའི་སྤྲེའུ་ལྟ་བུའི་རྗེས་སུ་འབྲོང་རྒྱུ་མིན་པར། ཅི་ནས་ཀྱང་སྙན་གཞུང་《མེ་ལོང་མའི》སྙིང་བཅུད་སོགས་བོད་རང་གི་ངག་རིག་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ས་བོན་དག་ནི་དེང་རབས་གསར་རྩོམ་གྱི་ས་ཞིང་ཁྲོད་གདབ་རྒྱུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གནད་དུ་ཆེ་བར་མཐོང་བས། དེའི་དཔེ་གཞི་ལེགས་པོ་ཞིག་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་རུ་དོན་བསྐོར་བའི་མཚོན་ཐབས་སྤྱད་འདུག་པ་འདི་ཉིད་ལགས་ཤིང་། འདི་ཡིས་གཅིག་ནས་བརྩམས་སྒྲུང་གི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རིན་ཐང་ཇེ་མཐོང་བཏང་བ་དང་། གཉིས་ནས་རྩོམ་པ་པའི་དགོངས་པ་མཚོན་པ་ལ་ཕྱར་བ་གྲུ་འདེགས་ཀྱི་ནུས་པ་ཐོན་གདའ་བ་དང་། གསུམ་ནས་བོད་པའི་རྩོམ་རིག་གསར་རྩོམ་དང་རྩོམ་རིག་དཔྱད་བརྗོད་སོགས་རྩོམ་རིག་ལས་གཞན་དང་གཞན་ལ་སྦྱར་ནའང་ལེགས་པའི་སྤྱན་ལྟོས་འོས་པའི་གནས་སུ་མཐོང་ངོ་། །

　　བཞི་པ། ཕྱི་སྣོད་ཞིབ་འབྲིའི་མཚོན་ཐབས།

　　བརྩམས་སྒྲུང་འདིའི་མགོ་ནི་ཝ་ནག་ལུང་པའི་ཕྱིའི་མཛེས་ཤིང་སྡུག་པའི་ཡུལ་ལྗོངས་ཀྱི་བཀོད་པ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པ་ནས་བརྩམས་ཤིང་། མཇུག་ནི་ཝ་ནག་ལུང་པ་ས་རྐོ་རྡོ་སློག་བྱས་པ་ལ་ཕངས་སེམས་ཚད་མེད་སྐྱེས་པའི་གཏམ་སྦྱོར་གྱིས་བསྡུས་འདུག འདི་ལྟར་གཏམ་རྒྱུད་དང་བྱུང་རིམ་སྡེབ་གཅིག་ཏུ་སྤེལ་བའི་གོ་རིམ་གྱི་བར་ནས། ཐོག་མར་ཕྱིའི་ཡུལ་ལྗོངས་མཛེས་པ་དང་། དེ་རུ་འཚོ་ཞིང་གནས་པའི་འབྲོག་པའི་འཚོ་བ་གུ་ཡངས་བག་ཕེབས་ལྡན་པ། བར་དུ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་འབྲོག་པ་དག་རྫོང་མཁར་དུ་གནས་སྤོས་ཤིང་རྗེས་ས་འགུལ་སོགས་འབྱུང་གཞིའི་གནོད་འཚེ་བསྟུད་མར་བྱུང་བའི་འཇིགས་སྣང་དང་། མཐའ་མར་རྫོང་མཁར་གྱི་འཚོ་བ་མཐའ་མ་འཁྱོར་བར་ཡར་ཝ་ནག་ལུང་པར་ལོག་དུས། སྔོན་མར་རྩྭ་ར་པདྨ་སྟོང་ལྡན་ལྟ་བུའི་ཝ་ནག་ལུང་པ་ནི་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱིས་ཁེངས་པའི་རྣམ་པ་བྲིས་པ་ལས་ཕྱི་སྣོད་ཀྱི་གནས་འགྱུར་ངན་པ་སྣ་ཚོགས་རབ་དང་རིམ་པས་བྱུང་ཚུལ་བསྟན་འདུག་པས། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཡི་དགོངས་དོན་དང་དོན་རྗོད་ཀྱི་ཐབས་ལམ་གང་ལ་གཞིགས་རུང་། བོད་ཀྱི་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་བརྩམས་ཆོས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་མཐོང་ངོ་། །

　　དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་ཤིང་རྟའི་སྲོལ་འབྱེད་པ་རུ་གྱུར་པའི་ཁོ་སེང(Carson,1907-1964)ལགས་ཀྱིས་བྲིས་པའི་《འཇམ་སྟོང་སྟོང་གི་དཔྱིད་ཀ》[19] ཞེས་པའི་བརྩམས་སྒྲུང་ནང་དུའང་གཙོ་བོ་མིའི་རིགས་ཀྱི་འདོད་ཧམ་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས། དཔྱིད་ཀ་འཇམ་སྟོང་སྟོང་དུ་གྱུར་པ་དང་། སའི་གོ་ལ་ཧྲིལ་པོ་ལ་གསོན་ཤུགས་མེད་པའི་རྣམ་པ་བྲིས་ནས། སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་འཕར་ཡངས་པོར་ཕྱེས་ནས། སྐྱེ་ཁམས་སམ་ཕྱི་སྣོད་ཀྱི་གནས་སྟངས་དང་སྣང་ཚུལ་ནི་རྩོམ་རིག་ཁྲོད་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་མ་ཟད། “གནའ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ། རྩོམ་རིག་དང་ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་གྱི་འབྲེལ་བའི་ཞིབ་འཇུག་ནི་ཞིང་གྲོང་སྙན་ངག་གི་སྲོལ་རྒྱུན་ཁྲོད་དུའང་ཡོད”[20]ཅེས་པ་ལྟར། ནུབ་ཕྱོགས་པས་ཕྱི་སྣོད་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པའི་བརྩམས་ཆོས་དག་ནི་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་ཁོངས་སུ་འཇོག་པ་ལྟར། གཅིག་ནས་བོད་ལའང་ཕྱི་སྣོད་ཀྱི་བཀོད་པ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་རུང་། དེ་དག་རྩོམ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཏུ་མི་མངོན་བག་ཉལ་གྱི་ཚུལ་དུ་ལུས་ཡོད་པ་དང་། གཉིས་ནས་ནང་བསྟན་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་གཞུང་དུ་སྣོད་བཅུད་གཉིས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་འབྱུང་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་དང་། ཚེ་སྲོག་མཐའ་དག་འདྲ་མཉམ་ཡིན་པ། སྤྱོད་པ་འཚེ་མེད་ཀྱི་ལྟ་བ་བཅས་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་དགོངས་པ་དང་གའུ་ཁ་སྦྱོར་ཇི་བཞིན་ཕན་ཚུན་ཤིན་ཏུ་འཕྲོད་པའི་མཚན་ཉིད་རིག་པའི་བསམ་བློའི་རྒྱུ་ཆ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། མིག་སྔར་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་མཐོང་སྣེའི་འོག་ནས་དཔྱད་དཔྱོད་དང་སྔོག་འདོན་བྱས་པ་ཤིན་ཏུ་ཉུང་རུང་། གཅིག་ནས་སྒྲུང་ཐུང་《ཝ་ནག་ལུང་པ》ནི་[21]སྐྱེ་ཁམས་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་བསམ་བློའི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་པའི་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུ་འདོད་པ་དང་། གཉིས་ནས་དེ་ལ་ཞིབ་འཇུག་ཐུབ་ཚེ་ཡུལ་དུས་སོགས་ཀྱི་དགོས་མཁོ་དང་གནས་བབ་ལ་ཤིན་ཏུ་འཚམ་ཞིང་འཕྲོད་པར་སྣང་ངོ་། །

　　དེ་བས“་སྐྱེ་ཁམས་[22]རྩོམ་རིག་ནི་སྐྱེ་ཁམས་སྤྱི་ཡོངས་རིང་ལུགས་ཀྱི་བསམ་བློ་རྨང་གཞིར་བཟུང་ཐོག སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་ཧྲིལ་བོའི་ཕན་ཁེ་ནི་བླ་མེད་ཀྱི་རིན་ཐང་དུ་འདོད་ཅིང་། མི་དང་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ལ་ཉམས་ཞིབ་དང་དེ་ཉིད་མངོན་མཚོན་བྱེད་པ་མ་ཟད། སྐྱེ་ཁམས་ཉམས་ཉེས་སུ་གྱུར་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་འཚོལ་ཞིབ་བྱེད་པ་”[23]ལ་གཞོལ་བའི་རྩོམ་རིག་གི་རྣམ་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ། །མདོར་ན། སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་ནི་བསླར་ཡང་ནང་བཅུད་ཀྱི་སེམས་ཅན་དང་ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་ཞི་གནས་འཆམ་མཐུན་གྱི་འབྲེལ་བ་ལ་མཐོང་ཆེན་བྱ་བ་དང་། མིའི་རིགས་ལྟེ་བར་(人类中心主义/Anthropocentrism)འཛིན་པའི་བསམ་བློ་ལ་སུན་འབྱིན་པ་དང་། རང་བྱུང་གཙོ་བོ་བཟུང་བའི་ལྟ་གྲུབ་དར་སྤེལ་བྱ་བ་ལ་འབད་པའི་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ལ་གོ་བར་སྣང་ཞིང་། ལྷག་པར་དུ་བོད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་ལ་ལྟར་ན་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཁེར་ཚུགས་ཆིག་ཐུབ་ཏུ་གནས་པའི་སྐབས་མེད་ཀྱི། ཕན་ཚུན་ས་ཆུ་ནང་འཕྲད་ལྟར་དུ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་འབྱུང་གི་ཐོག་ནས་འཚོ་ཞིང་གནས་དགོས་པའི་རིན་ཐང་ལྟ་བ་དེ་ནི་སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་ལྟ་བ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེན་ཞིང་མཐོང་ཞིང་། དེ་ལྟ་བུའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་འབྱུང་གི་ཤེས་རབ་བམ་བསམ་བློའི་རྩིས་ཀྱིས་ཟིན་པའི་རྩོམ་ཆོས་(文本/text)ཀྱང་སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ཏུ་འདོད་པས། སྒྲུང་ཐུང་《ཝ་ནག་ལུང་པའི་》མཚོན་ཐབས་དང་འབྲི་སྟངས་ཀྱང་ཕྱི་སྣོད་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་པ་ནི་བརྩམས་ཆོས་དངོས་ལས་ཤེས་ཐུབ་པས། སྣོད་བཅུད་ཀྱི་འགལ་འབྲེལ་ལས་བྱུང་བའི་གནད་དོན་མང་དག་ཅིག་བརྗོད་ཡོད་པ་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདིའི་བསམ་བློ་ཡིན་པ་མ་ཟད་མཚོན་ཐབས་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། སྒྲུང་ཐུང་འདིའི་མགོ་བཙུགས་ཙམ་གྱི་སྐབས་སུ“སྐྱེ་དངོས་རིག་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་རློམ་པ་དག་གིས་ཀྱང་ངོས་ཟིན་དཀའ་སྙམ་པའི་མེ་ཏོག་རིགས་སྣ་ཚོགས་བཞད་”ཅེས་སྐྱེ་དངོས་སྣ་ཚོགས་དང་མེ་ཏོག་ཁྲ་ཆིལ་དགུ་ཆིལ་དུ་བཞད་པའི་ཝ་ནག་ལུང་པའི་མཛེས་པ་ངོ་མཚར་འབུམ་རྡལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་། དེར་འཚོ་ཞིང་གནས་པའི་འབྲོག་པ་དག་ནི་སོས་དལ་བག་ཕེབས་ངང་ནས་འབྱོར་ཕྱུག་ལྡན་པའི་འབྲོག་པའི་འཚོ་བ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པ་བརྒྱུད་དེ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་ཐོག་མའི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་དང་། མཇུག་ཀྱང་ཝ་ནག་ལུང་པ་འཕྲུལ་ཆས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཁེངས་ནས་ཐོག་མའི་རང་མདངས་ཡལ་བས། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་ལས་དབང་ནི་རྟོལ་མེད་དང་། ཉམས་ཆུང་དང་། རེ་ཆད་དང་། འུ་ཐུག་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིང་། སེམས་ཁམས་ཀྱང་སྐྱོ་ཤས་ཀྱིས་ཟིན་པའི་རྣམ་པས་བསྡུས་འདུག་པ་ལ་བསམ་གཞིགས་བྱ་རིན་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བར་འདོད་དོ། །

　　དེ་ལྟར་ཉམས་སྣ་ཚོགས་པའི་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ཐོག་ནས་སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་སྣང་གནས་མང་དག་ཅིག་ནི་ཚུལ་བཞིན་མངོན་པ་མ་ཟད། རྩོམ་པ་པོས་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ལ་བརྟག་པའི་མྱོང་བ་དང་དེ་ཡིས་བསྐྱེད་པའི་ཚོར་འདུ་སྣ་ཚོགས་པའི་ས་བོན་གྱི་ཐོག་ཏུ། སྐྱེས་ཁམས་གནས་ཚུལ་ཅི་རིགས་བརྗོད་པའི་བརྩམས་ཆོས་མང་དག་ཅིག་བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས། སྐྱེ་ཁམས་དཔྱད་བརྗོད་ཅེས་པའི་རིག་ཚན་ཞིག་གསར་དུ་དར་བ་ཡིན་ཞིང་། “སྐྱེ་ཁམས་དཔྱད་བརྗོད་ཀྱིས་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་དང་ཕྱི་དོན་ཁོར་ཡུག་བར་གྱི་འབྲེལ་བར་ཉམས་ཞིབ་བྱས་ཐོག དེ་ཡིས་ལག་སྟར་བྱས་དང་བྱེད་བཞིན་པའི་ཐབས་ལམ་ནི་གོ་ལའམ་ཕྱི་སྣོད་ལྟེ་བར་བཟུང་བའི་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་ཐབས་ལམ་ཉིག་སྤྱོད་ཡོད་”[24] པས་ན། སྐྱེ་ཁམས་ཉམས་ཉེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྣང་ཚུལ་མི་ལེགས་པ་ཇི་སྙེད་ཅི་བྱུང་བ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་སྣང་གནས་ལ་བསམ་གཞིག་གློད་པ་དང་སེམས་ཁྲལ་མཚོན་པའི་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་དར་བ་དང་། དེ་ལྟར་ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ལྟེ་བར་བཟུང་བའི་རྩོམ་རིག་ཅིག་ལ་དར་བ་བརྟེན་ནས། དེ་ཉིད་ལ་ཉབས་ཞིབ་བྱ་བའི་སྐྱེ་ཁམས་དཔྱད་བརྗོད་དམ་མཐའ་དཔྱོད་ཀྱང་དར་དང་དར་བཞིན་པ་འདིའོ། །

　　གལ་ཏེ་ཚིག་ངོས་ཙམ་ལས་བལྟས་ཚེ། བརྩམས་སྒྲུང་འདིའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་གཞུང་ཤིང་གཙོ་བོ་ནི་ནང་བཅུད་སེམས་ཅན་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་གནས་བབ་ཡིན་ཀྱང་། སྔ་ཕྱིའི་བྱུང་རིམ་གྱི་གཏན་ཚིགས་ལ་ཡང་ཡང་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ཚེ། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་ལས་དབང་ནི་ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཝ་ནག་ལུང་པའི་གནས་འགྱུར་ལ་གཟུགས་དང་གྲིབ་མ་བཞིན་དུ་འགྲོགས་བཞིན་འདུག་སྟེ། བརྩམས་སྒྲུང་གི་གཏམ་སྦྱོར་དང་བྱུང་རིམ་བརྒྱུད་ནས་ཝ་ནག་ལུང་པའི་གནས་སྟངས་དང་། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་སྐྱིད་སྡུག དེ་བཞིན་ཝ་ནག་ལུང་པ་དང་སངས་རྒྱས་ཚང་དབར་གྱི་གཅིག་ལས་གཉིས་སུ་དབྱེ་ཐབས་མེད་པའི་འབྲེལ་བ། ད་དུང་ཝ་ནག་ལུང་པའི་གནས་འགྱུར་དང་འབྲེལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཚང་ལ་བྱུང་བའི་གོད་ཆག་སོགས་ལ་འབྲེལ་བའི་གཏམ་སྦྱོར་གྱི་ཕྲེང་བ་ལུ་གུའི་རྒྱུད་ལྟར་སྤེལ་ནས། སངས་རྒྱས་ཚང་གི་སྔ་ཕྱིའི་གནས་བབ་གང་ཞིག་མཚོན་པར་བྱས་ན་ཡང་། ཝ་ནག་ལུང་པ་ནི་ཐོག་མཐའ་བར་གསུམ་དུ་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་བསྡུས་གཟུགས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འདུག་སྟེ། ཝ་ནག་ལུང་པ་བདེ་ཞིང་ལྷིང་བའི་སྐབས་སུ། སངས་རྒྱས་ཚང་ཡང་བདེ་ཞིང་སྐྱིད་པར་གནས་པ་ནི་སྒྲུང་འདིའི་དོན་རྗོད་ཀྱི་གཏན་ཚིགས་(叙事逻辑)ཤིག་ཏུ་གྲུབ་འདུག་པས། དེ་ཡིས་རྩོམ་པ་པོས་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དགོངས་པ་མཚོན་ཐུབ་པ་དང་། ཀློག་པ་པོའི་ཡིད་ཀྱི་དང་བ་འདྲེན་པ་ལ་ནུས་པ་བླ་མེད་ཐོན་འདུག་གོ །དེ་ལྟར་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་ནི་ནང་དོན་དང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་མཛེས་རྟོག་གི་ཕུང་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། ནང་དོན་ལ་མ་བརྟེན་པར་རྣམ་པ་ཞིག་འགྲུབ་མེད་པ་ཇི་བཞིན། རྣམ་པ་ལ་མ་ལྟོས་པའི་ནང་དོན་ཞིག་ཀྱང་འགྲུབ་ཐབས་མེད་ཅིང་། “ནང་དོན་གྱི་ཁྲོད་དུ་རྣམ་པ་དང་། རྣམ་པའི་ཁྲོད་དུ་ནང་དོན་འདུས”[25] པས། བརྩམས་སྒྲུང་གི་བསམ་བློ་ནི་ཕྱི་སྣོད་ཀྱི་གནས་འགྱུར་བརྗོད་པ་གང་ཞིག་ལ། མཚོན་ཐབས་ཀྱང་ཕྱི་སྣོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་མང་པོ་ཞིབ་འབྲི་བགྱིས་པ་དང་། བྱུང་རིམ་སྤེལ་བ་སོགས་ཀྱི་ཐབས་ལམ་དུ་མ་སྤྱད་འདུག་པས། རྩོམ་རིག་གི་ནང་དོན་དང་རྣམ་པ་གཉིས་ནི་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་ཏེ། བུར་གཟུགས་དང་བུར་རོ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ལ་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་རྒྱབ་རྟེན་ཡོད་པ་མ་ཟད། བརྩམས་སྒྲུང་རང་སྟེང་ལས་ཀྱང་གསལ་ལེར་བསྟན་འདུག་སྟབས། གཅིག་ནས་ཕྱི་སྣོད་དམ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་རྣམ་པ་དུ་མ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པ་དང་། གཉིས་ནས་ཕྱི་སྣོད་འབྱུང་ཁམས་འཁྲུག་པ་ལ་གདུང་སེམས་སྐྱེས་པའི་དགོངས་པ་གཉིས་ནི་ཕན་ཚུན་གཅིག་གྲོགས་གཅིག་ཏུ་སོང་འདུག་པ་འདི་ནི་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་ལེགས་གྲུབ་ཏུ་སོང་བའི་རྟགས་མཚན་གལ་ཆེན་ཤིག་ཏུ་འདོད་དོ། །མདོར་ན། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཡིས་ཝ་ནག་ལུང་པའི་རང་བྱུང་གི་གནས་འགྱུར་མང་དག་ཅིག་དོན་བརྗོད་ཀྱི་གཞི་རུ་བཅོལ་ནས་བརྩམས་སྒྲུང་གི་གཏམ་རྒྱུད་སྤེལ་བ་དེས། དོན་དུ་ཝ་ནག་ལུང་པའི་སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་གནད་དོན་མང་དག་ཅིག་ལེགས་པར་མཚོན་ཡོད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་རྒྱལ་ཁབ་དང་གོང་རིམ་གྱི་ལས་གཞི་དང་བོག་དངུལ་རེག་ཆེད་དུ། སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་དགོངས་པ་མེད་བཞིན་དུ་ཨུ་ཚུགས་ཀྱིས་ཡོད་པར་འགྲེལ་བའི་འབྲེལ་མེད་དོན་གཞན་གྱི་ལ་བཤད་ལུང་བཤད་དག་དང་མི་འདྲ་བར། བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ནི་དམིགས་པ་སྐྱེ་ཁམས་ལ་གནས་བབ་ལ་དམིགས་ཤིང་། བྲིས་པའང་སྐྱེ་ཁམས་ཀྱི་གནས་བབ་བྲིས་པའི་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་(生态文学)གི་བརྩམས་ཆོས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུ་ཁོ་བོ་ཅིག་གིས་སྨྲའོ། །

　　མཇུག་བསྡུ་བའི་གཏམ།

　　མདོར་ན། སྒྲུང་ཐུང་འདིར་བྱུང་བའི་ཡུལ་དུས་དང་མི་སྣ། བྱ་བྱེད་དང་སེམས་ཁམས་སོགས་ལ་ཚུལ་མཐུན་གྱི་བརྡ་རྟགས་དང་། འོས་འཚམས་ཀྱིས་གཤིབ་བསྡུར་བྱས་པ་དང་། ཚིག་དོན་བསྐོར་བ་དང་། ཕྱི་སྣོད་ཞིབ་འབྲི་བྱས་པ་བཅས་བོད་རང་གི་སྲོལ་རྒྱུན་སྙན་གཞུང་གི་མཚོན་ཐབས་རྒྱུན་མཐུད་པ་སོགས་མི་རིགས་རང་གི་རྩོམ་རིག་མཚོན་ཐབས་ཀྱི་འོ་མའི་ཁ་རུ། མི་རིགས་གཞན་པའི་རྩོམ་རིག་མཚོན་ཐབས་ཀྱི་བུར་རམ་བཏབ་པ་ལྟ་བུ་འདུག་ཅིང་། དེས་བརྩམས་ཆོས་ལ་བོད་རང་མཚན་པའི་རྩོམ་རིག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཐོན་པར་རྔོ་ཐོགས་མི་དམན་པ་ཐོགས་འདུག་པ་དང་། གཞན་སྡེའི་རྩོམ་རིག་གི་མཚོན་ཐབས་ལའང་འོས་འཚམས་ཀྱིས་ཚོད་ལྟ་བྱས་འདུག་པ་བཅས་པའི་སྒྱུ་རྩལ་ལ་རང་གཞན་གཉིས་ཀའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པར་འདོད་དོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཕྱི་ནང་ཟུང་སྡེབ་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་མཚོན་ཐབས་ལ་བརྟེན་ནས། ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་སྟངས་ནི་ཐད་ཀར་དུ་ནང་བཅུད་སེམས་ཅན་གྱི་འཚོ་གནས་ལ་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་པ་མ་ཟད། ལྷག་པར་དུ་ཉེ་བའི་ཆར་དུ་འཛམ་གླིང་ཐ་གྲུ་ཀུན་གྱི་ཕྱི་ནང་འབྱུང་ཁམས་འཁྲུག་པའི་རྐྱེན་གྱིས། གནམ་གཤིས་དྲོ་འགྱུར་དང་། ཆར་ཆུ་མི་སྙོམས། རྩྭ་ཐང་བྱེ་འགྱུར། ནད་ཡམས་གླིང་མཆེད་སོགས་རྐྱེ་ངན་རུ་འཛིངས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ནི་མིའི་རིགས་ཧྲིལ་བོའི་མདུན་དུ་ལྷག་པའི་དཀའ་ཁག་ཆེ་ཤོས་སུ་གྱུར་ཡོད་པ་ནི་མཐོང་ཐོས་མྱོང་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་གནས་ཚུལ་དུ་གྱུར་དང་འགྱུར་བཞིན་ཡོད་པའི་གནས་ལུགས་ཀྱང་ཁྱབ་ཆེ་ཁྱད་གཟུགས་ཅན་གྱི་དཔེ་ལ་སངས་རྒྱས་ཚང་གི་རྒུད་པ་ཇི་སྙད་པའི་ཐོག་ནས་བསྟན་འདུག་གོ །དེ་བས་གཅིག་ནས་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་ཀྱི་རིན་ཐང་ཡང་སྣང་ཚུལ་དེ་དག་ལ་སྒྱུ་རྩལ་དང་མཛེས་རྟོག་གི་ལམ་ནས་ལེགས་པར་མཚོན་ཐུབ་འདུག་པ་དང་། གཉིས་ནས་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་ནི་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དུ་མངོན་ཆུང་གི་ཚུལ་དུ་ལུས་པའི་གནས་བབ་ལ་བལྟས་ན། བརྩམས་སྒྲུང་འདིའི་བསམ་བློ་ལ་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་དགོངས་པ་རྩལ་དུ་འདོན་ནུས་པའི་རིན་ཐང་ཆེ་བ་དང་། བསམ་བློའི་མིག་རྒྱང་ཤིན་ཏུ་རིང་བ་བཅས་ཀྱི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་དང་། བརྗོད་བྱའི་དོན་གཉིས་ཀར་ཡོན་ཏན་གྱི་གཞི་དུ་མས་ཕྱུག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུ་ཁོ་བོས་འདོད་དོ། །

　　གསལ་བཤད། དཔྱད་རྩོམ་འདི་ནི་《བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་》(འདོན་ཐེངས་ལྔ་པ་)ལས་ཁོལ་དུ་ཕྱུང་བ་ཡིན་ནོ།།

མཆན་འགྲེལ།

　　[①]米·杜夫海纳:审美经验现象学[M]韩树站 译.北京市:文化艺术出版社.1992年.P1

　　[②]གོང་དུ་བྱུང་བའི་མཛེས་ཚོར་དང་མཛེས་རྟོག་གི་མྱོང་རྟོགས་ནི་རྒྱ་ཡིག་སྐད་དོད་ཀྱི“美感”དང“审美体验”ཞེས་པ་བསྒྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །

　　[③] 勒内·韦勒克:文学理论[M](新修订版)刘象愚等 译.杭州:浙江人民出版社.2017年.P150

　　[④] སྒྲུང་ཐུང《ཝ་ནག་ལུང་པ》ནི་ཐོག་མར་བརྩམས་སྒྲུང་འདི་ཉིད་2012ལོའི《སྦྲང་ཆར》དེབ་བཞི་པར་སྤེལ་ཅིང་། 2014ལོའི《མི་རིགས་རྩོམ་རིག》དེབ་དང་པོར་བརྒྱུད་འགོད་བྱས། དེ་རྗེས་སྒྲུང་འདི་དབྱིན་ཡིག་དང་། ཧྥ་ཡིག ཉི་ཧོང་ཡི་གེ། རྒྱ་ཡིག སོག་ཡིག་སོགས་མི་རིགས་གཞན་པའི་ཡི་གེར་བསྒྱུར་པ་མ་ཟད། དྲྭ་བ་དང་འཕྲིན་སྟེགས་སྣ་ཚོགས་སུ་ཡང་ཡང་སྤེལ་ཏེ་ཉེ་བའི་ལོ་འགའི་རིང་གྲགས་འགུལ་ཅུང་ཆེ་བའི་བརྩམས་སྒྲུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར། 2019ལོའི་ཟླ10པར་གཡུ་ཆུང་དྲུག་དཀར་དཔེ་ཚོགས་ཁག་གཉིས་པའི་ཁྲོད་དུ་མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ནས་དཔར་བསྐྲུན་འགྲེམ་སྤེལ་བྱས་རྗེས། སྤྱི་ཚོགས་སྟེང་ནས་དགའ་བསུ་མི་དམན་པ་ཐོབ་བོ། །

　　[⑤] 艾布拉姆斯:文学术语词典[M](第十版)(中英对照).吴松江等编译，北京:北京大学出版社.2018年.P358

　　[⑥] 恩斯特·卡希尔:人论:人类文化哲学导引: [M]甘阳.译.上海:上海译文出版社. 2018年.P43

　　[⑦] 费尔南多·波亚托斯:文学人类学:迈向人、符号和文学的跨学科新路径[M]徐新建等 译.北京:中国社会科学出版社.2021.P30

　　[⑧] 朱立元:当代西方文艺理论:[M](第三版)上海:华东师范大学出版社，2014年.P662

　　[⑨] ན་རོ། བརྩམས་སྒྲུང་དང་རིག་གནས། [M] པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2022ལོ། ཤ1

　　[⑩] རུས་པའི་རྒྱན་ཅན། མི་ལ་རས་པའི་རྣམ་མགུར། [M] ཟི་ལིང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2018ལོ། ཤ195

　　[11] རྒྱ་ཡེ་བཀྲ་བྷོ། རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་བསྟོད་པ་ཕྱོགས་བཏུས་བསྔགས་འོས་བསྔགས་པ། [M]པེ་ཅིན། ཀྲུང་གོ་བོད་རིག་པའི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2018ལོ། ཤ69

　　[12] ཚེ་རིང་དོན་གྲུབ། ཝ་ནག་ལུང་པ།[M] ཟི་ལིང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2019ལོ། ཤ 58

　　[13] 杨乃乔:比较文学概论(第二版)[M]北京:北京大学出版社.2005年.P130

　　[14] ཚེ་རིང་དོན་གྲུབ། ཝ་ནག་ལུང་པ། [M]ཟི་ལིང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2019ལོ། ཤ81

　　[15] ཚེ་རིང་དོན་གྲུབ། ཝ་ནག་ལུང་པ། [M]ཟི་ལིང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2019ལོ། ཤ73

　　[16] ཁམས་སྤྲུལ་བསྟན་འཛིན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ། རྒྱན་གྱི་བསྟན་བཅོས་དབྱངས་ཅན་ངག་གི་རོལ་མཚོ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2018ལོ། ཤ 287

　　[17] རྡོ་དགོན་གསང་བདག་རྡོ་རྗེ། སྙན་ངག་ལེགས་བཤད་གཏེར་འབུམ། [M]པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2016ལོ། ཤ88

　　[18] རྡོ་དགོན་གསང་བདག་རྡོ་རྗེ། སྙན་ངག་ལེགས་བཤད་གཏེར་འབུམ། [M]པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2016ལོ། ཤ225

　　[19] དེབ་ཀྱི་རྒྱ་ཡིག་ཏུ(寂静的春天)ཞེས་བསྒྱུར་འདུག་ཅིང་། ཆེད་དེབ་འདི་ནི་ནུབ་གླིང་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་གི་ཆུ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆུ་མགོ་རུ་འདོད་དོ། །

　　[20] 格伦·A.洛夫:使用生态批评:文学、生物学及环境[M]北京:北京大学出版社.2010年.P1

　　[21] མིག་སྔར་ཞུ་ཆིས(许琪)ཟེར་བ་ཞིག་གིས་རྒྱ་ཡིག་ལམ་ནས་བྲིས་པའི (次仁顿珠《黑狸谷》的生态批评思想解读[J]黑龙江生态工程职业学院学报2017年)ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་འདུག་ཀྱང་། འདིར་ལུང་འདྲེན་སོགས་བྱ་བའི་དགོས་པ་ཆེར་མ་མཐོང་ངོ་། །

　　[22] སྤྱིར་བཏང་རྒྱ་ཡིག་སྐད་དོད་ཀྱི“生态”ཞེས་པ་ནི་བོད་སྐད་དུ་སྐྱེ་ཁམས་བསྒྱུར་བར་དར་ཁྱབ་ཆེ་རུང་། ཡང་འགའ་ཤས་ཀྱིས་རྒྱ་ཡིད་སྐད་དོད་ཀྱི“生态文学”དང་“生态美学”ཞེས་པའི་སྐད་དོད་ཀྱང“འབྱུང་ཁམས་རྩོམ་རིག”དང“འབྱུང་ཁམས་མཛེས་ཚོར་རིག་པ་དང་། སྐྱེ་ཁམས་མཛེས་རིག”བཅས་སུ་བསྒྱུར་བའང་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་བོད་ཡིག་གི“ཕྱི་སྣོད”ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་ནི་ཅུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུན་རིང་ཞིང་། དོན་ལའང་འབྱོར་བ་བརྡ་ཆད་ཅིག་ཏུ་མཐོང་སྟེ། དཔེར་ན།《ཁུ་བྱུག་སྔོན་མོའི་སྒྲ་དབྱངས》སུ“སྟོང་ཕྱི་སྣོད་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆགས་ལུགས་དང་ཡིག་ཚང་བཤད་པ་ལ། ལོ་རྒྱུས། ནང་བཅུད་སེམས་ཅན་གྱི་གྲོལ་ཕུག་གི་རྒྱུད་སྟོན་པ་སྟེ། གསལ་ཤེས་རིགས་གི(ཀྱི)རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།”( 《ཁུ་བྱུག་སྔོན་མོའི་སྒྲ་དབྱངས།》ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2017ལོ། ཤོག་ངོས།46)ཞེས་དང་། 《ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུར་བྱས་པ་བཞུགས་སོ།》 ཞེས་པ་རུ“དེ་ལ་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དང”ཞེས་དང “སྲིད་པ་མེད་ན་སྣོད་ཟད་པ”(སློབ་དཔོན་དབྱིག་གཉེན། 《ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུར་བྱས་པ་བཞུགས་སོ།》 ལྷ་ས། སེར་གཙུག་ནང་བསྟན་དཔེ་རྙིང་འཚོལ་བསྡུ་ཕྱོགས་སྒྲིག་ཁང་ནས་བསྒྲིགས། ཤོག་ངོས། 21དང25)ཞེས་པ་ལྟར་གསལ་བས། ཕྱི་སྣོད་ཅེས་པའི་བརྡ་ཆད་འདི་ཉིད་ཀྱང་བསམ་རིན་ཡོད་པའི་བརྡ་ཆད་ཤིག་ཏུ་མཐོང་བས། འདིར་དཔྱད་གཞིར་ཁོལ་དུ་ཕྱུང་བ་ཡིན་རུང་། སྐབས་འདིར་སྐྱེ་ཁམས་ཞེས་པ་འདི་ཉིད་དར་ཁྱབ་ཆེ་བར་མཐོང་ནས་རྒྱ་ཡིག་སྐད་དོད་ཀྱི“生态文学”ཞེས་པ་སྐྱེ་ཁམས་རྩོམ་རིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཅིང་སྤྱད་ཡོད་དོ། །

　　[23] 王诺:欧美生态文学[M](修订版)北京:北京大学出版社.2011.P27

　　[24] 查尔斯·E·布莱斯勒:文学批评理论与实践导论(第五版)[M]北京:中国人民大学出版社.2019.P292

　　[25] 杨冬:文学理论:从柏拉图到德里达(第3版)[M]北京:北京大学出版社.2018年.P297

               གསལ་བཤད། དཔྱད་རྩོམ་འདི་ནི་རྩོམ་མཁན་གྱི་ཆོག་མཆན་ཐོབ་པ་བརྒྱུད《བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ཞིབ་འཇུག་》(འདོན་ཐེངས་ལྔ་པ་)ལས་ཁོལ་དུ་ཕྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །
 

རྩོམ་སྒྲིག་པ། གངས་དགའ།

རྩོམ་ཁུངས། ངེད་དྲ་བ།